Tajanstvena stijena u Ratajima – isposnica i svečev grob, zajedničko nasljeđe pravoslavaca i muslimana

© radiofoca.com

Velika stijena- kao pala s neba, na brežuljku u pitomom selu Rataji kod Miljevine, i u njoj isklesana isposnica sa grobnicom, jedinstveno je svetilište hrišćana i muslimana, a mnogo prije njih, ukazuju arheološka istraživanja, i bronzane civilizacije koja je naseljavala taj prostor 2.000 godina prije nove ere.

Pećina, svečev grob, isposnica, stijena-ćelija, brdo-crkva, brdo-džamija, svetinja, ćelija-turbe, neki su od brojnih narodnih naziva za istorijski spomenik kulture u Ratajima.

Prema narodnom predanju, u ovoj isposnici izdubljenoj u živoj stijeni, jedno vrijeme čuvane su mošti Svetog Arsenija Sremca, nasljednika Svetog Save na tronu Srpske crkve.

Do turskih osvajanja, prigrađena uz stijenu, s njene južne strane, bila je crkva, da bi kasnije Turci, tačnije čuvena begovska porodica Čengići, na mjestu porušene crkve podigli džamiju.

Prema kazivanju Čengića, koje je 1977. godine zabilježio Vlajko Palavestra, džamija je porušena tokom Hercegovačkog ustanka 1875. godine. Palavestra piše i da muslimansko stanovništvo stijenu-grobnicu naziva turbetom u kome je bio sahranjen “dobri čovjek“, prijatelj, odnosno sljedbenik Isusa Hrista, kako oni kažu „Isa-pejgamberov ashab”.

Stijena je visoka oko šest metara, a isposnica unutar nje dva metra. Na sjevernom zidu isposnice u stijeni je oblikovana klupa, a ispod klupe na dnu, u sredini je, takođe izdubljena u kamenu, grobnica okrenuta u pravcu zapad-istok.

Arheološka istraživanja, koja je 1997. godine predvodio poznati srpski arheolog Đorđe Janković, upućuju da je hrišćanska isposnica isklesana najvjerovatnije između četvrtog i šestog vijeka, te da se ispred nje nalaze ostaci crkve izgrađene između devetog i 12. vijeka i na istom mjestu ostaci džamije, smatra Janković, iz 19. vijeka.

Ovim istraživanjem otkriveno je, na osnovu pronađene grnčarije iz praistorije, da se na ovom brežuljku, i to sa gornje, sjeverne strane stijene, nalazilo i svetilišta iz ranog bronzanog doba, te ostaci novijeg građevinskog objekta i groblja.

Đorđe Janković u svom izvještaju „Arheološko istraživanje u Ratajima kod Miljevine“ saopštava da nema sumnje da je stijena, odnosno stolp sa isposnicom, pripadala nekom hrišćanskom otšelniku- stolpniku, koji se na njoj podvizavao.

Na osnovu njenog otvorenog položaja i oruđa korišćenog za klesanje- krstaste sjekire, on pretpostavlja da bi mogla poticati iz kasnoantičkog i ranovizantijskog perioda, između četvrtog i šestog vijeka- kada su bili poznati stolpnici, koji su se podvizavali na stubovima.

Tokom iskopavanja terena, pronađen je dio narukvice od staklaste pjene iz tog perioda.

Iznad ulaza u isposnicu stoji ćirilični zapis iz 15. vijeka, dosta mlađi, ukazuje Janković, od same isposnice.

Osim početnih riječi „ase pisa Radoslav“, više istraživača bezupješno je pokušavalo da dešifruje ostatak slova, a najdalje je u tome otišao upravo Janković, koji je utvrdio da se još pominju župan i did. On smatra da pominjanje episkopa Bosne ukazuje da je tu bila ugledna hrišćanska svetinja.

Da je pored stijene bila pravoslavna crkva, čiji su ostaci pronađeni, pored ostalog svjedoče i iskopani komadići fresaka, navodi u svom izvještaju arheolog Đorđe Janković.

Mještanin Miljevine Milorad Drakul učestvovao je u arheološkim iskopavanjima 1997. godine.

„Utvrđeno je da je ovdje bila crkva, a kasnije džamija. Svaki kamen, oni su rekli, koji je klesan špicom, to je srpska, odnosno hrišćanska gradnja, a ovaj ravni kamen je turski- Turci su imali kao neku testeru i na drugi način su obrađivali kamen. Ovdje smo otkopali oltar, vidi se gdje je bio i taj prostor smo obradili“, priča Drakul.

Crkva se nalazila odmah uz stijenu sa isposnicom i grobnicom, u kojoj su, kaže Drakul, prema narodnom predanju, bile položene mošti Svetog Arsenija.

U pitanju je, napominje on, posebna vrsta mekog kamena „milj“, pogodnog za obradu, po kome je Miljevina dobila naziv.

„Arheolozi su rekli da je isposnica isklesana negdje u petom vijeku i da je bio tu neki isposnik koji se podvizavao i molio bogu. Kasnije su Srbi ovdje položili mošti Svetog Arsenija Sremca- ulazilo se u crkvu i iz crkve se pristupalo svetitelju“, navodi Drakul.

Unutar crkve, nastavlja on, pronašli su više pravoslavnih grobnica okrenutih zapad-istok sa skeletima prekrštenih ruku na trbuhu.

„Kada smo dalje otkopali našli smo u pijesku zemljanu posudu i u njoj stari novac, ali zub vremena je učinio, od rđe nisu mogli da nam kažu koji je grb i iz kog je vremena novac“, kaže Drakul.

Arheolozi će kasnije odgonetnuti da je, kako su naveli u svom radu, u pitanju dubrovački novac, koji potiče iz 16-17. vijeka, a da su  hrišćani, čiji su skeleti pronađeni, na tom mjestu sahranjivani nakon rušenja crkve.

Da je ovo mjesto stradalo sa turskim osvajanjem, piše Janković, pokazuje pronađeni vrh gvozdene strijele uobičajene za 15. vijek, koji svjedoči o borbama, uz podsjećanje da Turci završavaju osvajanje Podrinja 1465. godine.

Pronađeno je i dosta kovanih eksera, koji su se koristili pri gradnji džamije, na osnovu čega Janković zaključuje da je podignuta u 19. vijeku.

Drugi istraživači pretpostavljaju da je džamija podignuta krajem 17. ili početkom 18. vijeka, odnosno da su je podigli poznati begovi, braća Čengići, Bećir-paša i Ahmed-paša, koji su živjeli u to vrijeme, a čiji su se dvori nalazili nedaleko od stijene.

U odluci Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika iz 2003. godine o proglašenju ovog lokaliteta nacionalnim spomenikom BiH navode se narodna predanja i pretpostavke više istraživača, između ostalih i Đorđa Jankovića, da se prije džamije na tom mjestu nalazila crkva.

Međutim, na tabli kojom je obilježen spomenik nema ni pomena crkve. Tabla je u međuvremenu oštećena, a u opisu spomenika za objekat koji se tu nalazio prije džamije, umjesto crkve ili manastira, navodi se termin „tekija“, što je uobičajeni naziv za jednu vrstu muslimanskog manastira u kojem su obitavali derviši.

„Ćelija je bila dio tekije koja je postojala od prve polovine 15. vijeka na tom mjestu“, stoji u opisu spomenika. Turci su ovaj prostor osvojili u drugoj polovini tog vijeka, tačnije 1465. godine, pa se može zaključiti da je Komisija za očuvanje nacionalnih spomenika BiH termin tekija upotrijebila kao zamjenu za termin manastirska crkva, što se može dvosmisleno tumačiti.

Za džamiju je na tabli naveden podatak da je izgrađena u 17. vijeku, odnosno da je tekija tada dobila arhitektonske elemente džamije.

Mještani ističu da ni sami Čengići, čije se porodično groblje nalazi u blizini isposnice, nikada nisu negirali postojanje crkve.

„Čengići su ovo mjesto zvali i „brdo crkva“ i „brdo džamija“, slušao sam kad govore. Nisu oni nikada poricali da je ovdje bila crkva, nikad“, dodaje Drakul.

Zanimljiv je tekst Jova Čokića objavaljen u Glasniku Zemaljskog muzeja 1889. godine u kojem se navodi „da Muhamedovci, a osobito ratajski bezi, kazuju da je u stijeni živio Vasilije Ostroški, a i da pravoslavni stanovnici Rataja i okolice vjeruju u isto kazivanje, uz što dodaju da je prije uz pećinu bio manastir, koga su bezi razvalili, a od njegova kamena sagradili džamiju“.

Sveti Vasilije je polovinom 17. vijeka bio mitropolit Hercegovine, u čiji je sastav ulazio i fočanski kraj, dakle u periodu nakon što je porušena crkva pored isposnice, a prije nego što je podignuta džamija, tako da bi pretpostavka da je ostroški čudotvorac za života koristio isposnicu mogla biti tačna. Tim više, ako se zna da je Sveti Vasilije bio blizak sa fočanskom trgovačkom i plemićkom porodicom Vladisavljević, koju će početkom 18. vijeka sa ovog prostora potisnuti upravo Čengići.

Nedaleko od isposnice nalazili su se dvori Čengića i velika kula „sa devet spratova“, od koje su ostali samo urušeni zidovi. Kako se pretpostavlja, kulu su krajem 17. ili početkom 18. vijeka podigla braća Čengići Bećir-paša i Ahmed-paša. Bećir-paša je bio sandžakbeg Hercegovine, poginuo 1737. godine u bici kod Ozije u Rusiji, dok je Ahmed-paša preminuo u ruskom zarobljeništvu.

Od ratajskih Čengića je i čuveni Zulfikar-paša ili Paša Miljevina, poznat po pohodima na Pivu i Drobnjake 1801, 1812. i 1817. godine, čiji je unuk Husein-beg Zulfikarpašić Čengić bio veliki prijatelj sa fočanskim Srbima i gradonačelnik Foče za vrijeme austrijskog ćesara, a potom i srpskog, odnosno jugoslovenskog kralja.

Kula Čengića u Ratajima nadaleko je bila čuvena, a priča o njenoj ljepoti i luksuzu došla je i do padišaha u Carigradu. Kako kazuje narodna legenda, beg Čengić je jedva živu glavu izvukao i to zahvaljujući domišljatosti svog sluge “premudrog Andelije” koji ga je posavjetovao šta da uradi nakon što mu je sultan naredio da dođe u Carigrad “ni po svojoj, ni po carskoj zemlji, ni na konju, ni bez konja, ni bos, ni obuven, ni go, ni obučen”.

“Ne bude li tako, pogubiće ga. Sluga je rekao, lako ti je to. Natovarićemo sto tovara tvoje zemlje i potjerati u Stambol. Kad budemo pred Stambol kapijom, presipaćemo tvoju preko carske zemlje. Jahaćaše magarca- bićeš ni na konju ni bez konja, ogrnućeš mrežu na golu kožu i bićeš ni go, ni obučen i obućeš nanule i bićeš ni bos, ni obuven”, priča Drakul legendu o premudrom Andeliji, begu Čengiću i turskom sultanu.

Jedno selo kod Miljevine danas nosi naziv Andelije.

U Ratajima su danas tri kuće Čengića. Vlasnici žive u Sarajevu i povremeno obilaze zavičaj. Njihov komšija Mile Cicović priča da su sa Čengićima uvijek živjeli u dobrim odnosima.

„Živjeli smo s njima dobro, nikada nismo imali problema, moja bar porodica, sarađivali smo lijepo, a i dan danas je tako, dođu kod mene, žive u Sarajevu.  Ne pričamo o ratu, svak je nekog izgubio, ja sam izgubio sina Danila od 21 godine, nisu ni oni krivi, i kod njih je dosta izginulo, ne treba osvetnički djelovati, život je kratak, da se zavađaš ne isplati se“, priča Cicović.

O gradnji kule Čengića sačuvano je dosta narodnih legendi, a jedna koju prenosi Cicović govori da je nakon što je izgrađena beg Čengić na njenom vrhu, visokom 30 metara, ostavio zatočenog neimara.

„Beg je rekao: „Sazidao si meni i nećeš više nikome“, i ostavio ga gore da umre. Prema priči naroda, majstor je napravio krila- kako, to niko ne zna, i s te kule je sletio na obližnju stijenu, koja se zove „raj stijena“. Poslije je taj majstor napravio i kulu u Odžaku kod Ustikoline“, prenosi Cicović jednu od legendi o kuli Čengića.

I on potvrđuje da narodno predanje pamti da su u isposnici počivale mošti Svetog Arsenija.

„Kad su Turci došli, Crnogorci su Svetog Arsenija prenijeli u Danilovgrad. Turci su srušili crkvu i poslije napravili džamiju, koja je tu bila sve dok su oni vladali, dok nije Austrija došla na vlast“, kaže Cicović.

Stijena sa isposnicom danas je nacionalni spomenik Republike Srpske i BiH, ali je uprkos tom vidu zaštite ostavljena i zaboravljena.

„Niko ne dolazi i ne obilazi isposnicu. Bile su tu nekada mošti svetitelja, bila je i džamija, a i crkva sto posto“, dodaje Cicović.

Milomir Drakul navodi da bi se ovo svetilište moglo urediti i koristiti, ako bi postojao dogovor između Čengića i Srba.

„Oni tvrde da je na njihovoj zemlji, ovdje je njihovo groblje. Ako je vlasništvo opštine, opet bi ovdje morala biti i crkva i džamija ili nikad kraja, jer bila je i crkva i džamija“, poručuje Drakul.

U odluci Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika BiH stoji da su i Srpska pravoslavna crkva i Islamska vjerska zajednica u BiH tvrdili da je isposnica u njihovom vlasništvu, a da je nakon sprovedenog postupka utvrđeno da se arheološko područje nalazi na katastarskoj čestici čiji je posjednik opština Foča.

Sa jedne strane stijene je pravoslavno, a  sa druge muslimansko groblje.

Brojna narodna predanja, a isto tako i više naučnih istraživanja, nisu do kraja odgonetnuli i rasvijetlili tajanstvenost ovog svetilišta, baš kao što ni klupko zamršene istorije ovih prostora nije u potpunosti raspleteno.

Isposnica je opstala kroz burna vremena, prkoseći ratovima i razaranjima i danas predstavlja simbol zajedničkog kulturno-istorijskog bogatstva i nasljeđa pravoslavaca i muslimana.